ΚΕΙΜΕΝΑ

ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΣΤΟΝ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝ

του Δημήτρη Σπύρου

«Η παιδική ηλικία, είναι το αστείρευτο πηγάδι της μνήμης»
Γιάννης Ρίτσος

Το βιωματικό στοιχείο και η μνήμη αποτελούν σημαίνουσες συνιστώσες της κινηματογραφικής δημιουργίας, με ποικίλες εκφάνσεις.

Οι παιδικές μνήμες των σκηνοθετών γίνονται συχνά ο μοχλός που πυροδοτεί τη δημιουργία ταινιών με φανερές (και κάποτε κρυπτικές) αναφορές στην παιδικότητα και τον αινιγματικό κόσμο της παιδικής ηλικίας.

"Ακόμη κι αν, για παράδειγμα, δεν εμφανίζονται παιδιά στις ταινίες που έφτιαξα, αυτό δε σημαίνει πως δεν υπάρχουν μέσα οι εμπειρίες της παιδικής μου ηλικίας…" ήταν η απάντηση του Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ σε σχετική ερώτηση.

Το παιδί αρχετυπική μορφή, ενσάρκωση της αθωότητας, του πρωτογενούς στοιχείου και συνάμα φορέας ευτυχίας και ελπίδων ασκεί δραστική γοητεία στους σκηνοθέτες και τους σεναριογράφους.

"Το ξέρω, το ξέρω το ξέρω
ότι ένας σαραντάρης
έχει πάντα καθαρά τα χέρια του.
Κι εγώ τα πλένω δύο τρεις φορές τη μέρα.
Μα μόνο σα βλέπω βρώμικα τα χέρια μου
θυμάμαι
την εποχή που ήμουνα παιδί…"

Έτσι αρχίζει η λογοτεχνική εκδοχή του "Αμακόρντ" (1973) των Φ. Φελλίνι και Τ. Γκουέρα.

Ο Φελλίνι αναφερόταν συχνά στις επιδράσεις που ασκούσαν στο έργο του οι αναγνώσεις των παιδικών του χρόνων.

Είναι προφανές πως ο κινηματογράφος προσέφυγε στις εικαστικές τέχνες, τη λογοτεχνία, ακόμη και την ψυχανάλυση προς αξιοποίηση των δεδομένων και των εμπειριών τους σχετικά με το παιδί και την παιδική ηλικία.

Αρκεί να θυμηθούμε τη σκηνή που το παιδί παίζει με το νήμα στην ταινία "La Luna" του Μπ. Μπερτολούτσι, που είναι ακριβής μεταφορά από το έργο του Σ. Φρόιντ "Πέραν της αρχής της ηδονής".

Ιδιαίτερα αξιοποιήθηκε η μακρά πορεία και ο αγώνας της ζωγραφικής να προσεγγίσει πολύτροπα το παιδί και τον κόσμο του και που τελικά στις αρχές του 20ου αιώνα μορφοποιεί ποικίλες αντιλήψεις και ερμηνείες.

Ο κινηματογράφος δε χρειάστηκε να περάσει από το στάδιο «του παιδιού με το λουλούδι», αυτό το κλισέ της ζωγραφικής του 19ου αιώνα, για να υπαινιχθεί μέσα από το συμβολισμό του άνθους το εύθραυστο του παιδιού.

Έχει την τύχη και την πολυτέλεια - ο κινηματογράφος- να παρατηρεί τη δειλή εμφάνιση του παιδιού το 1658 στην «Αυλή Ολλανδικού σπιτιού» του Πίτερ ντε Χόοχ και μ' ένα άλμα να φτάνει το 1740 στη μπαρόκ «Πρωινή τουαλέτα» του Σαρντέν, όπου τα παιδιά μεγαλοφέρνουν και οι μεγάλοι θέλουν να καθρεπτίζονται στην παιδική ηλικία. Και αμέσως μετά δρασκελίζοντας 107 χρόνια αναρωτιέται , τι αναζητά με το διερευνητικό βλέμμα το «Κορίτσι με το καντηλέρι» στον πίνακα του Φον Μέντσελ, του ζωγράφου παρατηρητή του φωτός και της ατμόσφαιρας. Και στη συνέχεια να παρατηρεί το πλήθος των πινάκων που ιχνηλατούν τα ποικίλα πρόσωπα του παιδιού στα πλαίσια της πολλαπλότητας και της πολυφωνίας των καλλιτεχνικών εκφράσεων και σε σχέση με τη δυναμική της δράσης διαφόρων παραγόντων (ιστορικών συγκυριών, κοινωνικών δομών, ιδεολογικών προβληματισμών, ξένων επιδράσεων…) που συμβάλλουν στη διαμόρφωση των κοινωνιών.

Ο κινηματογράφος, από τα πρώτα του βήματα, στράφηκε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στα παιδιά. Σε πολλές από τις πρώτες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου, υπάρχουν παιδιά σαν απλές παρουσίες , όπως στην ταινία «Το γεύμα του μωρού»(1895),των αδερφών Λυμιέρ ή στην ταινία «Morning Bath» (Πρωινό Πλύσιμο)(1896) των κινηματογραφικών εργαστηρίων του Τόμας Έντισον, αλλά και σαν βασικοί ρόλοι όπως στον «Ποτιστή που ποτίζεται» των αδερφών Λυμιέρ και στην «The Mystic Swing» (1900) του Έντισον.

Το 1905, γυρίζεται η «Μικρή Ληστεία του Τρένου» στα εργαστήρια Έντισον, όπου τα παιδιά είναι οι πρωταγωνιστές της ταινίας.( Η ταινία αυτή, είναι η …παιδική εκδοχή της ταινίας – σταθμός «Η Μεγάλη Ληστεία του Τρένου» (1903) του Πόρτερ.

Το παιδί ως σύμβολο της αγάπης και της ευσπλαχνίας, παρουσιάζεται στην ταινία «Μισαλλοδοξία» του Γκρίφφιθ, του ανθρώπου που καθιέρωσε τον κινηματογράφο-γραφή, διαφοροποιώντας τον απ’ τον κινηματογράφο-θέαμα, που ήταν ως τότε. Στη «Μισαλλοδοξία» λοιπόν, το λάιτ μοτίφ είναι η εικόνα μιας γυναίκας (το ρόλο υποδύεται η ηθοποιός Λίλιαν Γκις), η οποία μέσα σ’ ένα ακαθόριστο σκηνικό κουνάει μια παιδική κούνια.

Η παιδική παρουσία στον κινηματογράφο, απογειώνεται το 1921 με την ταινία «The Kid» (Το χαμίνι) του μεγάλου Τσάρλι Τσάπλιν, ένα αριστούργημα αξεπέραστο απ’ το χρόνο. Από αυτή τη χρονιά το παιδί και η παιδική ηλικία παύει να είναι κάτι δευτερεύον στον κινηματογράφο και κατακτά ισότιμη σχέση με όλες τις άλλες «περιοχές» της κινηματογραφικής δημιουργίας.

Σημαντική είναι η παρουσία παιδιών και νέων σε πολλές ταινίες της πρώτης και κύριας περιόδου του ιταλικού νεορεαλισμού(1943-1952) αλλά και στις άλλες φάσεις που ακολουθούν ως τη δεκαετία του ΄60. Σύμφωνα με τον θεωρητικό του κινηματογράφου Ανδρέα Παγουλάτο «…στις ταινίες αυτές, καταγράφονται με ενάργεια οι σχέσεις και οι συγκρούσεις μεταξύ των ανθρώπων, παιδιά και νέοι καθώς ζουν, βιώνουν και αντιμετωπίζουν διάφορα προβλήματα της καθημερινής ζωής, τους άδικους και «χαλασμένους» κρατικούς μηχανισμούς και θεσμούς. Και είναι αξιοσημείωτο και εντυπωσιακό το γεγονός που διαπιστώνουμε, βλέποντας έναν όσο γίνεται μεγαλύτερο αριθμό ταινιών, ότι σε πολλές από αυτές, δηλαδή,(και από τις πιο σημαντικές μάλιστα για την εξέλιξη του νεορεαλιστικού κινηματογράφου) η παρουσία και το «βλέμμα» των παιδιών και των νέων παίζουν ένα καθοριστικό ρόλο, τόσο στην κινηματογραφική αφήγηση, όσο και στην ίδια την κατασκευή και την μορφή τους, ακόμη κι όταν το ενδιαφέρον του σκηνοθέτη δεν επικεντρώνεται κατά κύριο λόγο επάνω τους».

Οι μεγάλοι δημιουργοί του κινηματογράφου μεταλλάσσουν την παιδική ανάμνηση του παιχνιδιού σε άσκηση της δημιουργικής φαντασίας για μεγάλους.

Γοητεύονται απ' την αίσθηση κάποιας ρευστότητας και του αδιαμόρφωτου ακόμη που χαρακτηρίζουν την ηλικία αυτή.

"Τα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να περιμένουν χωρίς να οδηγούνται αμέσως σε συμπεράσματα για τον κόσμο. Ο τρόπος με τον οποίο τον αντικρίζουν αντιστοιχεί σε μια υποθετική «κατάσταση χάρης» για ένα κινηματογραφιστή…" λέει ο Βιμ Βέντερς.

Η αιχμαλώτιση της συγκίνησης που νιώθει εκείνος που βλέπει τον κόσμο σαν για πρώτη φορά, μπορεί να εκφραστεί παραστατικά μέσα από το παιδικό βλέμμα.

Με την ταινία "Στο πέρασμα του χρόνου" (1975-1976) ο Βέντερς προσπαθεί να εξερευνήσει τόσο ένα "εσωτερικό τοπίο", τον εαυτό του, όσο και μια χώρα υπαρκτή, τη Γερμανία, χωρίς προκατασκευασμένες απόψεις. Ένας από τους ήρωες αυτής της ταινίας, ο Ρόμπερτ Λάντερ (Χανς Τσίγκελ) είναι επιστήμονας που ασχολείται με τις αντιδράσεις των παιδιών όταν μαθαίνουν να γράφουν. Λέει σε κάποια στιγμή:

«Ήξερα ένα παιδί που για κείνο οι σειρές του τετραδίου ήταν οι δρόμοι πάνω στους οποίους κυκλοφορούσαν τα γράμματα μ’ ένα μηχανάκι-την πέννα. Τα παιδιά δε διαβάζουν τον κόσμο, ούτε βλέπουν μονάχα ό,τι έχουν σκεφτεί προηγουμένως- το όνομα του αντικειμένου, τις λέξεις- αλλά το ίδιο το αντικείμενο, χωρίς προκατασκευασμένες ιδέες».

Η παιδική ηλικία στο σινεμά των μεγάλων σκηνοθετών προσεγγίζεται ποικιλότροπα, πάντα όμως με αγάπη, τρυφερότητα και ειλικρίνεια.

Το παιδί παρέχει ένα ευχάριστο άλλοθι για νοσταλγία, αναζήτηση της χαμένης παιδικής αθωότητας, μια ευκαιρία για διατύπωση τολμηρών ερωτημάτων, ένα εύσχημο τρόπο να ασκηθεί κριτική στην αυταρχική παιδεία, οικογένεια, κοινωνικό σύστημα, απόπειρα για μια νέα ανάγνωση της ιστορίας, αποφυγή κοινότοπων απαντήσεων.

Πολλές φορές το παιδί προσεγγίζεται ως φορέας μιας αρχέγονης δύναμης και ενέργειας, ως μια πρωταρχική βαθμίδα ύπαρξης που συγγενεύει με τη φύση. Τέτοιος ήρωας είναι ο εξάχρονος Κουρμάς, στην ταινία «Ο Γκρίζος Λύκος» του Τολομούς Οκέγιεφ, σε σενάριο του Α. Μιχάλκωφ βασισμένο στο μυθιστόρημα του Μουχτάρ Αουέζωφ από το Καζακστάν.

Ο Φρανσουά Τρυφφώ το 1969 με την ταινία του «Ένα αγρίμι στην πόλη» πραγματεύεται την ιστορία ενός αγοριού που βρέθηκε το 1798 μέσα στο δάσος της Αβερόν και που «εξημερώθηκε» από τον Ζακ Ιτάρ.

Ο Τρυφφώ επανερχόταν συχνά στην παιδική ηλικία για να περιγράψει πόσο περίπλοκη κι επίπονη είναι. Το 1957 κάνει την μικρού μήκους ταινία «Οι ταραχοποιοί» παρουσιάζοντας μια εικόνα των παιδιών που γίνονται σκληρά γιατί τα μυστήρια του έρωτα και του θανάτου τους είναι ακόμη άγνωστα.

Και ένα χρόνο αργότερα «χτυπάει» με τα φοβερά του «400 χτυπήματα», πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του, που του χαρίζει το βραβείο σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ Κανών. Είναι μια διεισδυτική ματιά στη ζωή των παιδιών που είχαν την «ατυχία» να γεννηθούν στη δεξιά όχθη, στη λάθος πλευρά του Σηκουάνα. Ο ήρωας της ταινίας, ο μικρός Αντουάν, δεν είναι ένας «φτωχός και καταφρονεμένος» που τον λυπάσαι, αλλά σε πείθει πως θα κερδίσει τη ζωή του γιατί ονειρεύεται κι εξεγείρεται.

«Τα «400 χτυπήματα» είναι το πιο περήφανο, το πιο πεισματάρικο, το πιο ξεροκέφαλο, με άλλα λόγια το πιο ελεύθερο φιλμ του κόσμου», έγραψε ο Γκοντάρ.

. Το 1976 ο Τρυφφώ ολοκληρώνει την ταινία του «Το χαρτζιλίκι». Συγκρίνοντας «Τα 400 χτυπήματα» και «Το χαρτζιλίκι» έχουμε μια μοναδική δυνατότητα να δούμε την εξέλιξη του θεσμού «σχολείο» στη Γαλλία στα 18 χρόνια που μεσολάβησαν μεταξύ των δύο ταινιών .Μέσα απ΄ αυτές τις δυο ταινίες, εκφράζονται οι πιο ενδόμυχες πεποιθήσεις του Τρυφφώ στο θέμα της παιδικής ηλικίας.

Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως τα παιδιά έγιναν η «γέφυρα» για να συναντηθεί η γαλλική nouvelle vague(νέο κύμα), η γερμανική «νέα ευαισθησία» και οι άλλες εθνικές κινηματογραφίες με τον ιταλικό νεορεαλισμό.

Μήπως «Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν» (1962) του Αντρέι Ταρκόφσκι, δεν είναι η ταινία που επισημοποιεί την ύπαρξη μιας ρωσικής … νουβέλ βαγκ; Και ο δανέζικος μαγικός ρεαλισμός, δεν αρχίζει με τον «Λαστιχένιο Ταρζάν» του……

Αλλά και η απουσία του παιδιού όταν συνειδητοποιείται, τι σκιασμένες γυναικείες πτυχές μπορεί να φωτίσει, όταν το πραγματευθεί μια δημιουργός με ευαισθησία και ταλέντο, σαν την περίφημη Μάρθα Μεζάρος («Υιοθεσία», 1975)!

Ο κινηματογράφος, όταν ήθελε να περιγράψει τη φρίκη του πολέμου, κατέφυγε πολλές φορές στη χρησιμοποίηση παιδιών στο ρόλο του κεντρικού ήρωα. Κι αυτή η επιλογή δεν ήταν μόνο για την καταγραφή των αποτελεσμάτων του πολέμου πάνω στις αγνές και αμόλυντες παιδικές ψυχές, αλλά και στην αναζήτηση ενός συμβόλου που θα καταφάσκει στη ζωή και στο μέλλον.

Το αξεπέραστο "Ουράνιο τόξο" (1943) του Μαρκ Ντονσκόι. Η προδρομική της νουβέλ βαγκ ταινία "Απαγορευμένα παιχνίδια" (1952) του Ρενέ Κλεμάν. Η λυρική "Σταθμός ο ουρανός" (1972) του Κάρελ Καχίνα, είναι μερικά από τα αριστουργήματα αυτής της θεματικής ενότητας.

Από ελληνικής πλευράς αντιπροσωπευτικότερη ταινία του είδους είναι "Το Ξυπόλητο Τάγμα" (1954)του ελληνοαμερικανού Γρεγκ Τάλας (Γρηγόρη Θαλασσινού) που διαδραματίζεται στα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός, ότι ο σημαντικός αυτός δημιουργός(1909-1993), επέλεξε παιδιά απ’ τα Αναμορφωτήρια της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης για να υποδυθούν τους παιδικούς ρόλους της ταινίας.

Όσο για τις επιπτώσεις του πολέμου στα παιδιά κατά την μεταπολεμική περίοδο, αρκεί να θυμηθούμε: "Γερμανία έτος μηδέν" (1947-1948) του Ρομπέρτο Ροσσελίνι. "Το πνεύμα του μελισσιού" (1973) του Βίκτωρ Έριθε. "Το θολό ποτάμι" (1981) του Κοχέι Ογκούρι. "Το αγόρι" (1969) του Ναγκίσα Οσίμα και τόσα άλλα.

Κλείνοντας την ενότητα του "πολέμου" ας αναφέρουμε και το Χρυσό Φοίνικα των Κανών του 1979: "Το Ταμπούρλο" του Φόλκερ Σλέντροφ. Η ταινία, βασισμένη στο ομώνυμο αλληγορικό βιβλίο του Γκύντερ Γκρας, έχει κεντρικό ήρωα τον Όσκαρ, ένα παιδί με πρόωρη ανάπτυξη που αρνείται στα τρία χρόνια του να μεγαλώσει άλλο, σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την επερχόμενη άνοδο του ναζισμού.

"Για μένα ο Όσκαρ συμβολίζει την άρνηση και τη διαμαρτυρία…" δήλωσε ο Σλέντροφ.

Ο μεγάλος έλληνας σκηνοθέτης Θόδωρος Αγγελόπουλος, χρησιμοποιεί το γεμάτο απορία βλέμμα ενός παιδιού, προσφυγόπουλου από την Αλβανία, για να περιγράψει τη ρευστότητα που επικρατεί στο χώρο των Βαλκανίων, στην ταινία του «Μια Αιωνιότητα και μια Μέρα»(1998). Ένα αριστούργημα που χάρισε στο σκηνοθέτη, το «Χρυσό Φοίνικα» του Φεστιβάλ των Καννών , την υψηλότερη διεθνή κινηματογραφική διάκριση έλληνα δημιουργού.

Παιδιά ήσαν οι πρωταγωνιστές και της εξαιρετικής ταινίας του Αγγελόπουλου «Τοπίο στην ομίχλη», μιας ταινίας γεμάτης ποίηση, όπου δυο παιδιά ταξιδεύουν αναζητώντας τον πατέρα τους.

Με την ταινία του «Μικρές Αφροδίτες», ο άλλος μεγάλος του ελληνικού κινηματογράφου, ο Νίκος Κούνδουρος, τρόμαξε τους λογοκριτές της εποχής, με τον πρώιμο ερωτισμό της εφηβείας.

Το παιδί λοιπόν με το ερευνητικό του βλέμμα στον "έξω κόσμο", ένα κόσμο που μόλις αρχίζει να ανακαλύπτει, γίνεται συχνά το μάτι της κάμερας των δημιουργών, που θέλουν να κοιτάξουν τον κόσμο σαν να τον βλέπουν πρώτη φορά. Για ν’ απαλλαγούν από τα στερεότυπα και να 'χουν σύμμαχο τη φαντασία.

Οι δημιουργοί προσφέρουν στα παιδιά τα πιο πολύτιμα πράγματα, όπως ο χίπης ήρωας της ταινίας του Βέντερς " Η Αλίκη στις πόλεις", εμπιστεύεται στη μικρή Αλίκη τα μαλλιά του.

(Μέρος του κεφαλαίου αυτού, σε μια πρώτη εκδοχή, είχε παρουσιαστεί σε εισήγηση του συγγραφέα με τίτλο «Το Παιδί ως μάτι της κάμερας» σε συνέδριο της ECFA στη Βιέννη το Σεπτέμβρη του 1998.)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

"NOUVELLE VAGUE", Frieda Grafe, εκδ. Hundertjahrekino, 1996

"Μια συλλογή ταινιών" εκδ. STUDIO -Παράλληλο Κύκλωμα, 1985

"Το παιδί στη νεοελληνική Τέχνη" εκδ. ADAM EDITIONS, 1993

"Η Ερμηνεία των ονείρων", Σ. Φρόυντ εκδ. Επίκουρος, 1993

"Federico Fellini" εκδ. Diogenes, 1995

"Φελλίνι" εκδ. Πλέθρον, 1986

"Visconti" εκδ. Berliner Filmkunsthaus Babylon e.V., 1995

"Βιμ Βέντερς" Βαγγέλης Σεϊτανίδης, εκδ. Αιγόκερως, 1984

"Φρανσουά Τρυφώ", Σώτη Τριανταφύλλου εκδ. Αιγόκερως, 1984

«L’ Argent de poch» εκδ. Ecole et cinema.Παρίσι 1998

"Φασμπίντερ" εκδ. Πλέθρoν, 1985

"Παγκόσμιος Ιστορία Τέχνης" εκδ. ΧΡΥΣΟΣ ΤΥΠΟΣ Α. Ε.

«Το παιδί στον ιταλικό νεορεαλισμό» εκδ. Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους.,1998

«Τα θαυμάσια του κ. Έντισον» Νίκος Θεοδοσίου, εκδ. Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους, 2000

«Στα παλιά τα σινεμά» Νίκος Θεοδοσίου (εκδόσεις FINATEC)

Επιστροφή